01 Verhalen uit de praktijk

De aanpak energiearmoede in Assen is gestart bij de woningeigenaren, maar ook huurders worden in samenwerking met woningcoöperatie Actium meegenomen. De aanpak bestaat uit drie lijnen waarvan de eerste lijn het buurtwerk van Vaart Welzijn is. De energiecoaches en de energieadviseur worden ingezet vanuit de gemeente, waarbij het eerste contact met de inwoner via de buurtwerker loopt. 

• Lijn 1: De buurtwerker:
  Het buurtwerk geldt als eerste contactpersoon van de inwoner en onderhoudt tijdens het gehele proces het contact met de inwoner. Het buurtwerk haalt signalen op en brengt de situatie van de inwoner in kaart. Daarnaast informeert de buurtwerker over welke maatregelen en tegemoetkomingen er mogelijk zijn voor de inwoner
• Lijn 2: Energiecoaches:
  De energiecoach geeft inwoners informatie en advies ten aanzien van energie besparen door middel van gedragsaanpassingen, isolatie in de woning en de optimalisatie van bestaande installaties en apparaten.
• Lijn 3: Energieadviseur:
  De energieadviseur geeft advies over welke (relatief meer intensieve en technische) maatregelen nodig zijn om de woning te verduurzamen.

Lisa Timmer is vanuit haar rol als buurtwerkers bij Vaart Welzijn nauw betrokken bij de aanpak Energiearmoede. Hierbij krijgt ze ondersteuning van twee collega’s. Lisa vertelt dat zij binnen de aanpak Energiearmoede woningeigenaren benaderen die zich zorgen maken over hun stijgende energierekening en moeilijk rond kunnen komen. “Als buurtwerker ben ik de eerste contactpersoon voor huishoudens die deel willen nemen aan de aanpak. Ik maak een afspraak en dan kom ik bij hen thuis langs. Ik leg uit wat de aanpak precies inhoudt en welke stappen er worden gezet”.

Huishoudens worden op verschillende wijzen gevonden: zij kunnen zichzelf aanmelden bij Lisa of bij haar collega’s van Vaart Welzijn. Daarnaast maken zij ook gebruik van een adressenlijst gerangschikt op wijk, straat, energielabels en de WOZ-waarde van de woning. Ook maken zij gebruik van flyers en zijn er netwerkpartners zoals Werkplein Drentse Aa, Humanitas Thuisadministratie, de GKB die inwoners kunnen doorverwijzen naar de aanpak. 

Lisa vertelt dat inwoners niet goed weten welke tegemoetkomingen mogelijk zijn of hoe je het energieverbruik omlaag kunt brengen. Daarnaast is er soms sprake van wantrouwen en angst om eventuele toeslagen later weer terug te moeten betalen. De waarde van de aanpak energiearmoede in Assen is dat inwoners Lisa als vaste contactpersoon leren kennen en dat zij een betrouwbare partner is voor hen. Soms moet ze eerst andere zorgen wegnemen voordat het gesprek over energiegebruik en duurzaamheid kan gaan.

Als voorbeeld noemt Lisa een alleenstaande vrouw die als gevolg van een ziekte de structuur is kwijtgeraakt en daardoor geen zicht heeft op hoe ze een hoge energierekening kan voorkomen. Na een gesprek met een energiecoach, de energieadviseur en de ondersteuning van Lisa heeft deze vrouw een gratis, nieuwe energiezuinige koelkast kunnen krijgen. Daarnaast is haar woning voorzien van spouwmuur- en bodemisolatie. Dankzij de aanpak energiearmoede en haar contact met Lisa heeft zij weer vat gekregen op haar (energie)rekeningen.

Haar collega Bas (buurtwerker) vult aan dat hij bij inwoners zeer hoge energierekeningen tegenkomt. Als je dan in gesprek gaat blijkt dat ze soms twee oude diepvriezers hebben en er meerdere beeldschermen de hele dag aan staan. Collega Arthur (buurtwerker) pleit ervoor dat je alleen inwoners moet benaderen als je hen ook echt iets te bieden hebt. De constructieve samenwerking tussen de gemeente Assen en het buurtwerk van Vaart Welzijn wordt door de collega’s gezien als cruciaal voor het goed slagen van de aanpak energiearmoede. 

Het platform Krachtproef is een landelijk collectief van opbouwwerkers dat zich inzet om methoden vanuit het opbouwwerk toe te passen in de energietransitie. Opbouwwerkers stimuleren en ondersteunen inwoners, gemeenten en organisaties bij het aanpakken van lokale sociale en fysieke vraagstukken (Movisie, 2010). Zij geven aan dat een verandering niet slaagt als deze van bovenaf wordt opgelegd. Veranderingen ontstaan en worden duurzamer als deze van onderaf, bij inwoners, beginnen. Daar aan bouwen heet opbouwwerk. Opbouwwerkers hebben het lef en de kennis om samen met inwoners aan de slag te gaan met de energietransitie. Zij willen hun kennis verdiepen en hun drive tonen aan inwoners en opdrachtgevers (zie ook de website van Krachtproef).

Vanuit deze gedachte heeft Krachtproef samen met de Vaart Welzijn (onderdeel Tintengroep) een werkbezoek rondom de aanpak energiearmoede in Assen georganiseerd. Hierbij stond het belang van de betrokkenheid van het sociaal werk bij het thema duurzaamheid centraal en hebben de deelnemers hun kennis ten aanzien van eco-sociaal werk uitgebreid. Eco-sociaal werk betreft het werken aan een duurzame samenleving die sociaal rechtvaardig en de balans tussen mens en natuur (Movisie, 2023).Tot slot hadden deelnemers de gelegenheid om met elkaar kennis en ervaring uit te wisselen. 

Aeres Hogeschool, Hogeschool Van Hall Larenstein en de Hanzehogeschool Groningen werken samen in een onderzoek naar natuur inclusief burgerschap. Hieronder worden inwoners verstaan die zich inzetten voor de natuur en biodiversiteit. In het praktijkgerichte onderzoek richten zij zich samen met diverse partijen uit het werkveld op de drijfveren van natuur inclusieve burgers. De samenwerkende partijen beogen hiermee om overheden en inwoners concrete handvatten te bieden om effectief aan de slag te gaan met het behouden en/of realiseren van een groene leefomgeving (AERES, 2022). Stichting Peuterwerk, dat voor- en vroegschoolse educatie biedt (onderdeel van Tintengroep), draagt bij aan dit onderzoek. De werkgroep bestaat uit een teamleider, pedagogisch medewerkers, projectleider duurzaamheid, allen vanuit Tintengroep en een docent-onderzoeker aan de Hanzehogeschool Groningen. Zij willen met het onderzoek in kaart brengen hoe natuur inclusief ouders zijn en of de activiteiten die op de voorschool aangeboden worden hier positief aan zouden kunnen bijdragen. 

Er is gestart met een netwerkonderzoek. Daarbij stond de volgende vraag centraal: 'In hoeverre ziet Peuterwerk zelf en de netwerkpartners waar zij mee samenwerken een rol in natuur inclusief burgerschap.’' De werkgroep heeft interviews gehouden met professionals die gerelateerd zijn aan het Peuterwerk. Denk hierbij bijvoorbeeld aan medewerkers van Tintengroep, IVN, de GGD en medewerkers van de basisscholen. Ook zijn de ouders van de kinderen van de voorschool geïnterviewd. De volgende stap in het onderzoek is een nulmeting onder de ouders. Alle ouders zullen via het Ouderportaal gevraagd worden om deel te nemen aan een enquête. De uitkomsten van het netwerkonderzoek zijn gepresenteerd tijdens een eerste workshop georganiseerd door Peuterwerk, met ondersteuning van de Hanzehogeschool. Tijdens deze workshop waren er deelnemers vanuit verschillende disciplines aanwezig: een medewerker van IVN, pedagogisch medewerkers, een teamleider, een basisschoolleider en een sociaal werker van welzijnsorganisatie Sedna (onderdeel Tintengroep). 

Het Healthy Ageing Netwerk Noord Nederland (2020) omschrijft een Bloeizone als een gebied met meer groen, meer betrokkenheid bij elkaar, waar je lekker kunt bewegen en ontspannen. Waar je makkelijk ergens kunt komen, op je fiets of gebracht door een goede buur. Daarmee sluiten de Bloeizones, die verspreid zijn over meerdere regio’s in Friesland, goed aan bij de ambitie van Tintengroep om de al aanwezige krachten en talenten in wijken en dorpen te versterken. 

Buurtwerker Tanja is vanuit Sociaal Werk De Kear (onderdeel Tintengroep) betrokken bij een van deze Bloeizones. Deze Bloeizone is te vinden in een wijk waar relatief veel inwoners wonen die te maken hebben met financiële en/of sociale problematiek. Er wonen inwoners met lagere inkomens, er is veel GGZ problematiek en de wijk kent een hoge doorstroom. Dit maakt dat Tanja al veel aanwezig was in deze wijk en dat gemeente De Fryske Marren met de Gezonde Wijkaanpak zich juist op deze wijk richt. In het kader van de Gezonde Wijkaanpak, een samenwerking tussen de gemeente, GGD, Woningbouwcorporaties, wijkagent en Sociaal Werk De Kear, is Tanja veel in gesprek met de inwoners in de wijk. Zo sprak ze met hen over welke stappen volgens inwoners nodig zijn om tot een gezondere wijk te komen. Al pratend en brainstormend, kwamen ze tot een buurtmoestuin, om gezamenlijk als buurt letterlijk iets tot bloei te brengen. Waaraan iedereen aan mee kan doen. Met financiering vanuit de Gezonde Wijkaanpak is een picknicktafel en moestuin gerealiseerd. Waar inwoners elkaar inmiddels goed weten te vinden. De moestuin brengt gesprekken op gang over gezond voedsel, buiten zijn, de voedselketen en het maken van duurzame keuzes hierin. Via Tanja is ook verbinding gelegd met een inwoner uit een meer krachtigere wijk, die graag zijn kennis over natuurlijke tuinbouw overbrengt aan de buurt en heeft daarmee een verbindende functie tussen inwoners. Tanja hoopt met het project inwoners bewust te maken van de natuurlijke omgeving. Dit vanuit haar besef dat de (natuurlijke) leefomgeving ook deel maakt van iemands welbevinden. Als buurtwerker ziet ze daarmee inwoners stimuleren om duurzame keuzes te maken als een vanzelfsprekend onderdeel van haar werk. “Kiezen voor duurzaamheid wordt gezien als een dure keuze, terwijl duurzaamheid gaat om hele wezenlijke stappen die iedereen zou mogen en kunnen maken.”  Ze geeft daarbij aan dat ze vanuit haar leidinggevende alle (scharrel) ruimte krijgt om als buurtwerker de buurt te leren kennen en om van daaruit met het thema duurzaamheid aan de slag te gaan. Dit draagt bij om als buurtwerker het thema te integreren in haar reguliere werkzaamheden. 

DSinds november 2021 werkt Sociaal Werk De Kop samen met de energiecoaches van het Infopunt Duurzaam Doen (initiatiefnemer), gemeente, de woningcorporaties Woonconcept en Wetland Wonen om verwijzing en kennisdeling rondom de energietransitie te bevorderen. Dit vanuit de gedachte dat we alleen gezamenlijk de lokale energietransitie kunnen realiseren. De energiecoaches kunnen bij de buurtwerkers van Sociaal Werk De Kop terecht wanneer zij achter de voordeur inwoners treffen die te maken hebben met sociale en/of financiële problemen. Daarnaast  informeren zij de buurtwerkers over subsidies vanuit de gemeente. Daartegenover kunnen de buurtwerkers inwoners daar waar nodig, via onder andere de Voorzieningenwijzer, doorverwijzen naar een energiecoach. De medewerkers van Sociaal Werk De Kop zijn zich er steeds meer bewust van dat het thema energietransitie belangrijke sociale en financiële aspecten hebben. Zo worden bij de aanvraag van energietoeslagen inwoners doorverwezen naar een energiecoach voor verduurzamingsmaatregelen, zodat inwoners in het vervolg geen energietoeslag meer nodig hebben.

Bij een project waarbij seniorenwoningen in de wijk Giethoorn Noord verduurzaamd werden, wist de lokale woningcorporatie Wetland Wonen en het buurtwerk van Sociaal Werk De Kop elkaar goed te vinden. De rol van het buurtwerk hierin was om vanuit de Asset Based Community Development (ABCD) gedachte inwoners uit de wijk te betrekken bij de wijkvernieuwing en om de wijkvereniging in te zetten als middel om onderlinge contacten in de wijk aan te jagen. ABCD gaat uit van de krachten in wijken en dorpen en versterkt deze.

Buurtwerker Sofie ziet haar betrokkenheid bij projecten rondom het thema duurzaamheid en de energietransitie als vanzelfsprekend. Ze geeft daarbij aan dat de energietransitie een landelijk thema is en dat iedereen er mee aan aanraking zal komen. Als buurtwerker ziet ze voor haarzelf een rol in inwoners begeleiden naar ondersteuning en toeslagen rondom dit thema. Daarnaast wil ze inwoners enthousiasmeren over het thema duurzaamheid. Ze hoopt dat inwoners niet alleen met een hulpvraag met het thema in aanraking komen, maar meer vanuit interesse. Daarnaast zien ze het thema duurzaamheid als ingang om andere thema’s bespreekbaar te maken.

Per 2023 sluit het buurtwerk van Sociaal Werk De Kop aan bij de Pilot Energiearmoede, waarvoor vanuit de gemeente Steenwijkerland een projectleider is aangesteld. “Gezamenlijk met meerdere partijen wordt verkend hoe we voor inwoners met een laag inkomen aan de voorkant een hoge energierekening kunnen voorkomen.” Bij deze analyse zijn gegevens vanuit Sociaal Werk De Kop gekoppeld aan de gegevens van de gemeente. De Fixbrigade (een klusteam) van de sociale werkvoorziening van de Noordwestgroep maakt onderdeel uit van deze pilot. Een Fixbrigade is er voor inwoners die ondersteuning nodig hebben bij het monteren van energiebesparende maatregelen in de woning.   

Het Repair Café in Winschoten is ontstaan vanuit een inwonersinitiatief. Deze inwoner realiseerde zich dat het eigenlijk best lastig is om een plek te vinden waar je iets kan laten repareren. In Nederland gooien we ontzettend veel weg. Ook dingen waar bijna niets mis mee is en die na een eenvoudige reparatie weer prima bruikbaar zouden zijn. Helaas zit repareren bij veel inwoners niet meer in het systeem en/of kunnen ze dit niet zelf. Reparatiekennis verdwijnt snel. Inwoners die deze praktische kennis nog wel bezitten, worden door de maatschappij niet altijd even hoog gewaardeerd en staan vaak zelfs ongewild aan de kant. Hun ervaring wordt niet of nauwelijks benut. Wil je zelf toch iets laten repareren dan is het niet altijd makkelijk om een plek te vinden waar je dat kan laten doen.

Het Repair Café is een idee dat vanuit een inwoner bij Sociaal Werk Oldambt (onderdeel Tintengroep) terecht kwam. Jenny is als opbouwwerker vanuit Sociaal Werk Oldambt betrokken bij het Repair Café. Op 3 juni 2021 werd het voor de eerste keer georganiseerd. Het Repair Café kon snel starten omdat er gebruik gemaakt kan worden van de eigen ruimte die Sociaal Werk Oldambt tot zijn beschikking heeft. Na een oproep waren er ook direct een aantal vrijwilligers die bereid waren om hun talenten beschikbaar te stellen voor het Repair Café. Ook kregen zij van een lokale ondernemer, een startbudget van €1.000,-. Met dit startbudget hebben zij twee jaar kunnen draaien. De onderdelen die nodig zijn voor de reparaties worden door de inwoners zelf betaald.

Jenny geeft aan dat iedereen zijn eigen specialisme heeft; de één kan veel met de reparatie van meubels een ander is gespecialiseerd in elektronica. Veel van wat er ingeleverd wordt is elektrische apparatuur. Jenny vertelt dat ze ook een keer een bezoek kregen van leerlingen van een basisschool. “Zij konden voor de E-waste race punten verdienen door een bezoek te brengen aan het Repair Café. De E-waste Race is een wedstrijd tussen scholen in een regio om zoveel mogelijk elektronisch afval bij inwoners uit de buurt op te halen. Elektronisch afval is namelijk de snelst groeiende stroom aan afval wereldwijd. Zo werken we al vroeg aan het creëren van bewustzijn en motivatie bij kinderen rondom het belang van duurzaamheid.”

Er ontstaan geen problemen met commerciële partijen omdat het Repair Café zich richt op inwoners met een smalle beurs. Vaak gaat het ook om de reparatie van producten die vooral veel emotionele waarde hebben. Zo noemt Jenny het voorbeeld van een bewegende rups. “Een moeder kwam hiermee langs omdat haar kind ontroostbaar was nu de rups niet meer bewoog. Het is gelukt de rups weer te laten bewegen! Of er komen inwoners langs met hele oude fotolijstjes die stuk zijn gegaan en die het Repair Café vaak weer weet te repareren.” 

Onze kracht

De kracht van het Repair Café is het repareren van apparaten die anders niet gerepareerd zouden worden. Soms simpelweg omdat er lokaal geen aanbod is waar je bijvoorbeeld een kapotte stofzuiger heen kunt brengen ter reparatie. De vrijwilligers van het Repair Café repareren apparaten en gebruiksvoorwerpen die anders weggegooid zouden worden. Daarmee verkleinen we het aantal apparaten dat wordt weggegooid en geven spullen een tweede leven! Doordat het sociaal werk aanwezig is bij het Repair Café is er ook ruimte om met inwoners het gesprek aan te gaan. Hierdoor kunnen inwoners worden doorverwezen als in het gesprek bijvoorbeeld blijkt dat rondkomen lastig is of dat iemand eigenlijk er wel wat vaker uit zou willen. “Een afspraak met een collega om eens mee te kijken in de financiën of een uitnodiging voor de wandelgroep is dan al snel gedaan.”

Een grote groep inwoners heeft door de hoge energielasten moeite met het betalen van de energierekening. Vanuit dit signaal is een waardevolle samenwerking tussen de kerken en Welstad ontstaan, waarin gezamenlijk energiepakketten zijn uitgedeeld aan inwoners met een koopwoning in Onstwedde. Het doel was inwoners informatie en advies geven rondom het verduurzamen van de woning. Hierbij is ook de samenwerking opgezocht met Lefier, de gemeente en het Regionaal Woon- en Leefbaarheidsplan (RWLP). Hierdoor is het project uitgerold naar huurwoningen en andere dorpen. Ook is als gevolg van het uitdelen van de energiepakketten het idee naar voren gekomen om gezamenlijk na te denken hoe we inwoners via bijeenkomsten in de wijk kunnen informeren. Bijvoorbeeld over de mogelijkheden rondom energiebesparing en het aanvragen van compensatie voor de energierekening. Begin 2023 worden deze bijeenkomsten in de vorm van energiemarkten georganiseerd. In samenwerking met dezelfde partijen is in Onstwedde en Alteveer een bewonersinitiatief ondersteund, met als doel inwoners te ondersteunen die in de problemen komen door de hoge energiekosten. Inwoners zijn persoonlijk benaderd en hebben advies gekregen over energiebesparende maatregelen en het verduurzamen van de woning.

Samen met de thuiszorg in Stadskanaal en Musselkanaal zijn inwoners in beeld gebracht die wel recht hebben op energietoeslag maar deze nog niet hebben aangevraagd. Deze inwoners hebben wij bezocht met de vraag of zij hierbij ondersteuning nodig hebben. Daarnaast is er ook een poster verspreid in verschillende wijken en media kanalen om inwoners te wijzen op hun recht om energietoeslag aan te vragen. Inwoners konden hiervoor terecht bij de spreekuren van Welstad. Hier is veel gebruik van gemaakt.