Sociaal werk op school
Sociaal werk op school
Inleiding
In dit evaluatieverslag verantwoorden wij onze inzet op het gebied van vroeghulp echtscheiding en breder op het gebied van sociaal werk op scholen. Dit doen we door te reflecteren op de ervaringen van basisscholen waar we actief zijn en de hulpvragen die bij ons binnenkomen. Het doel van sociaal werk op school is om in een zo vroeg mogelijk stadium ondersteuning te bieden aan jeugdigen en/of hun ouder(s). De sociaal werker ondersteunt jeugdigen om de onderwijsperiode op een gezonde, veilige en succesvolle manier te doorlopen. Dit vanuit de gedachte dat het sociaal werk preventief werkt, waardoor er minder geïndiceerde jeugdhulp nodig is.
Sociaal werk op school richt zich op preventie, normalisering, professionalisering, vroegtijdige signalering en een betere verbinding met de leefwereld van het kind buiten de school wat bijdraagt aan een gezond en veilig leefklimaat thuis en op school. Dit doen we via een outreachende, oplossingsgerichte en systeemgerichte benadering. We werken vanuit de gedachte dat kinderen zich optimaal kunnen ontwikkelen in een brede en rijke context, waarin de drie leefwerelden (school, thuis en de buurt) met elkaar samenwerken en elkaar versterken (een sterke pedagogische basis). Waarbij ieder kind het recht heeft om op te groeien met gelijke kansen – waar je wieg ook stond.
We zitten binnen deze opdracht in de transitie van met name richten op echtscheidingsproblematiek naar de sociaal werker als brugfunctionaris. Naast scheidingsproblematiek is het basisonderwijs namelijk ook een vindplaats voor signalen op het gebied van andere thema’s, waaronder opvoeding, sociaal emotionele ontwikkeling en weerbaarheid. Daarom gebruiken we in dit verslag de term 'sociaal werk op school'. De sociaal werkers hebben expertise van jeugd en opgroeien in dit verslag noemen we ze verder sociaal werker.
Echtscheiding
De frequentie van vragen met betrekking tot echtscheidingen bij het sociaal werk op school verschilt van locatie tot locatie. Op de meeste scholen komen per jaar enkele vragen binnen over echtscheidingskwesties, daarnaast zijn er veel vragen over andere onderwerpen. Onze sociaal werkers ontvangen wel veel vragen vanuit scholen over kinderen wiens ouders gescheiden zijn, hoewel niet al deze vragen direct gerelateerd zijn aan echtscheidingen.
We zien dat we in 2023 meer hulpvragen hebben gehad t.a.v. een echtscheiding dan in 2022. Dit gaat niet alleen om hulpvragen vanuit het sociaal werk op school, maar dit zijn alle hulpvragen die bij Welstad zijn binnen gekomen op het gebied van echtscheiding.
| Hulpvragen m.b.t. echtscheiding | Individueel traject | Leun en steun | Info en advies |
| 2023 | 54 | 7 | 18 |
| 2022 | 42 | 9 | 7 |
Praktijkvoorbeeld
Een echtscheiding kan verschillende aspecten van het leven beïnvloeden. Het gaat niet alleen om emotionele uitdagingen, maar ook om praktische problemen die stress kunnen veroorzaken. Vaak hebben mensen vragen over zaken die heel normaal en gebruikelijk zijn, waarvoor geen geïndiceerde hulp nodig is. Door deze kwesties te benoemen en te bespreken met zowel ouders als kinderen, kan sociaal werk, zowel op school als bij echtscheidingszaken, een normaliserend effect hebben. Een paar gesprekken kunnen ouders en/of kinderen net dat beetje ondersteuning bieden dat ze nodig hebben. Hieronder staat een voorbeeldcasus die dit illustreert.
Casus echtscheiding
In oktober 2023 kreeg ik van de intern begeleider van een basisschool een hulpvraag binnen van een moeder die een jaar geleden is gescheiden van haar ex-partner. Ze heeft twee dochters en maakt zich zorgen over één van de twee. In eerste instantie was er een vraag of ik in gesprek kon met de jongste dochter om te kijken hoe ze om gaat met de scheiding van ouders. Moeder was zich ervan bewust dat zij toestemming moest hebben van haar ex-partner. De ex-partner gaf toestemming voor één gesprek.
We hebben een intakegesprek gepland met de intern begeleider en moeder. Tijdens het gesprek benoemd school dat zij geen zorgen hebben over het meisje. Echter komt naar voren dat moeder vooral een hulpvraag heeft over het gedrag van haar kinderen en hoe ze daarmee om kan gaan. We hebben afgesproken dat we een reguliere aanmelding gaan doen, omdat de hulpvraag groter lijkt en met name vanuit de moeder komt.
Ik heb een aantal huisbezoeken en telefonische afspraken met moeder gehad. Moeder vertelt een aantal situaties waarin haar dochter ongewenst gedrag laat zien en moeder handelingsverlegen wordt. Daarnaast maakt moeder zich zorgen of dit te wijten valt aan de scheiding van haar en haar ex-partner. Tijdens de gesprekken hebben we besproken wat er goed gaat en wat er minder goed gaat. Daarnaast heeft moeder ook regelmatig kunnen ventileren over de stroeve omgang met haar ex-partner. We hebben vooral ingezet op wat er wel goed gaat en hoe moeder deze kwaliteiten inzet. De conclusie was dat moeder zich bewuster werd dat het ongewenste gedrag niet altijd te wijten viel aan de scheiding, maar dat het ook past bij de leeftijd van de kinderen en dit er ook mag zijn. Moeder sluit goed aan de behoeften van de kinderen en is beschikbaar. Hierdoor kreeg moeder de indruk/bevestiging dat ze het als moeder best goed doet.
De tendens in deze casus was vooral het normaliseren en het bewuster worden van haar eigen kracht als moeder.
Invulling sociaal werk op school
Bij de meeste scholen is er meerdere keren per maand een spreekuur. In goed overleg en op verzoek van scholen is op enkele scholen het sociaal werk op afroep beschikbaar. Bij de laatste groep heeft dit soms ook te maken ruimtegebrek op de scholen. Tijdens het spreekuur hebben we veelvuldig contact met de intern begeleiders van de scholen, daarnaast spreken we tijdens de spreekuren de leerkrachten en leerlingen. De afspraken met ouders proberen we indien mogelijk tijdens een spreekuur te plannen, maar vinden ook geregeld op een ander moment plaats.
Intern begeleiders en leerkrachten benaderen de sociaal werker om mee te denken over complexe vraagstukken, zoals (langdurig) schoolverzuim, gedragsproblematiek, de meldcode en het bespreken van gevoelige onderwerpen met ouders, zoals echtscheidingsproblematiek. Daarnaast komen er vanuit de scholen vragen over het versterken van de weerbaarheid van de kinderen. Vanuit de ouders komen vragen over opvoeding en gedragsproblematiek. Andere thema's die regelmatig aan de orde komen zijn:
- faalangst
- vergroten samenhang in de klas
- rouw
- gebrek aan motivatie/inzet
- financiën
- scheiding
Casus sociaal werk op school
Situatie
Om een leerling van groep 8 waren zorgen. De leerling was erg gesloten, zei weinig tot niets in de klas en praatte soms negatief over zichzelf. Met name met het oog op vervolgonderwijs, maakte de leerkracht en intern begeleider zich zorgen. Na slechte ervaringen in de hulpverlening, met betrekking tot de zus van de leerling, wilde moeder liever geen hulpverlening. De leerling zelf was daar ook bang voor. Met school was echter wel altijd al goed contact, ook als het niet zo goed ging thuis. Nadat haar meester over zichzelf iets kwetsbaars vertelde, liet deze leerling weten dat ze zich vaak verdrietig voelt en last heeft van een laag zelfbeeld. De school kwam zelf met het voorstel dat meester eerst wekelijks met deze leerling een gesprekje zou hebben, om vertrouwen op te bouwen. Met moeder en leerling is vooraf een gesprek geweest, waarin school heeft benoemt dat zij zorgen hebben. In dit gesprek is ook benoemd dat de zorgen dusdanig zijn, dat de school overweegt een zorgmelding te doen, als ouders niet openstaan voor hulp voor hun dochter. Door school is met moeder en dochter de afspraak gemaakt dat de leerling drie keer een gesprek zou hebben met meester alleen en dat ik daarna aansluit. Ik ben de afgelopen weken iedere week bij het gesprek geweest, waarin ik zag dat de leerling zich vertrouwd bij de meester voelde. Na een paar weken lijkt ze ook steeds meer op haar gemak bij mij en doen we opdrachtjes om te werken aan zelfvertrouwen en weerbaarheid.
Impact
De samenwerking en korte lijnen met school zijn in deze situatie van grote waarde geweest. Voor deze ouder was de stap te groot om zelf hulp te vragen voor haar dochter. Voor dochter was het te spannend om naar een hulpverlener toe te gaan die zij niet kende. Moeder voelde al wel vertrouwen naar de intern begeleider van de school, omdat zij eerder in moeilijke situaties ook hulp heeft geboden. Doordat ik op de school kom, de vertrouwensband tussen de leerling en de meester respecteer en de leerling langzaam de tijd geef aan mij te wennen, heeft deze leerling vertrouwen gekregen in mij. We kunnen nu samen in haar laatste jaar op de basisschool werken aan zelfvertrouwen en weerbaarheid, zodat zij met een beter en steviger gevoel naar de middelbare school gaat. Door daarnaast haar alvast te laten kennismaken met de jongerenwerker in Musselkanaal, zal zij eerder de stap zetten om hulp te vragen als zij dit in de toekomst nodig heeft.
Wat als je er niet was geweest? Wat heb je mogelijk voorkomen?
Als ik er niet was geweest, denk ik dat de school uiteindelijk was overgegaan op een zorgmelding, omdat moeder al meerdere keren was geadviseerd om hulp te vragen voor haar dochter, maar moeder en dochter dit beiden niet durfden. Ook heeft deze leerling een ervaring dat hulpverlening veilig en laagdrempelig is en dat je er iets aan kunt hebben, zodat zij mogelijk eerder de stap durft te zetten naar bijvoorbeeld de mentor op de middelbare school of een jongerenwerker.
Wat heeft het leerling/klant/school gebracht?
Een laagdrempelige manier van ondersteuning bieden die plaatsvindt in de al vertrouwde context van de school. De intern begeleider op school gaf aan het fijn te hebben gevonden dat ze de stappen konden doorspreken met mij, en daarom duidelijke afspraken konden maken met de leerling en ouder. Daarnaast gaf school aan weer meer energie te kunnen steken in het onderwijs, omdat ik het stukje zelfvertrouwen en weerbaarheid versterken op mij nam.
Impact
De sociaal werkers geven aan dat hun inzet op de scholen de volgende impact heeft:
- Brugfunctie
De aanwezigheid van het sociaal werk op school zorgt voor korte lijnen tussen, de school en leerplicht ambtenaar, de GGD en het CJGV. Hierin komt de brugfunctie nadrukkelijk naar voren. Hierdoor wordt uitval van leerlingen voorkomen. - Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling
De sociaal werkers hebben veel kennis over de meldcode, dit kan op individueel niveau gebruikt worden en er wordt voorlichting gegeven over de meldcode aan de verschillende basisscholen. - Laagdrempelig contact met ouders
Doordat school als vertrouwensband heeft met een gezin, is de stap naar de sociaal werker voor ouders een stuk kleiner. Dankzij het laagdrempelige contact wordt bij de eerste signalen sociaal werk betrokken en is de problematiek vaak nog niet geëscaleerd. Hierdoor wordt duurdere geïndiceerde inzet voorkomen. - Normaliserende werking
Het gedrag van kinderen, en de bijbehorende gedachten en gevoelens zijn vaak normaal bij de situatie waar een kind in zit. De sociaal werker kan hier samen met de leerkrachten op reflecteren.
In de casus die hierna beschreven wordt, komen de verschillende onderdelen van de impact duidelijk naar voren.
Impact van sociaal werk op school
School had al langere tijd zorgen met betrekking tot de ongeoorloofde afwezigheid van een leerling uit groep 7. Zij hebben deze zorgen met mij gedeeld. Samen hebben we besproken wie hierbij het beste betrokken konden worden. Eerst een gesprek met moeder en leerling. In korte tijd werden de zorgen groot. De leerling was 50 procent van de tijd afwezig en er was sprake van een flinke leerachterstand. Ook leerplichtambtenaar en gemeente deelden de zorgen. Het contact met ouders verliep moeizaam.
School en ik zijn met moeder en dochter in gesprek gegaan. Er bleken op financieel gebied veel zorgen te zijn bij moeder, waardoor het haar niet lukte haar dochter de stabiliteit en grenzen te bieden die zij nodig had. Ook gaf moeder aan door de bomen het bos niet meer te zien en welke stappen ze moest zetten. De leerling zelf gaf aan zich zorgen te maken over moeder en hun financiële situatie. Ze was zo bezorgd over moeder, dat zij niet naar school wilde en bij moeder wilde blijven.
Door de korte lijnen met de leerplichtambtenaar en het CJGV kon er op korte termijn een gesprek in gepland worden met moeder erbij. Hierin is afgesproken dat de sociaal werker de moeder ondersteund bij financiën op orde krijgen, contact met de GKB, voedselbank aanvraag en het contact met school. Korte lijnen en duidelijke structuur en afspraken met leerling en moeder werden gemaakt. De leerkracht werd op de hoogte gebracht van de situatie van de leerling en samen zijn zij in gesprek geweest over wat de leerling nodig had.
In korte tijd is er overzicht gekomen in de financiën waardoor de stress verminderd is. Daarnaast zijn er duidelijke regels over communicatie richting school en voelen zowel moeder als leerling zich gezien en gehoord. Leerling gaat weer met plezier naar school. Moeder heeft het aanbod gekregen op school te komen helpen en maakt hier gebruik van. Als sociaal werker blijf ik op de achtergrond betrokken kan indien nodig snel ondersteuning bieden.
Ervaring basisscholen
Om helder te krijgen wat de basisscholen vinden van de inzet van het sociaal werk op school hebben we intern begeleiders en leerkrachten van basisscholen geïnterviewd. Vanuit de basisscholen wordt aangegeven dat de meerwaarde van het sociaal werk preventief is, doordat er sprake is van vroegtijdige signalering kan zwaardere hulp voorkomen worden. Door de aanwezigheid van de sociaal werker zijn de lijnen met de leerplichtambtenaar, de GGD en het CJGV korter geworden. Een mooi voorbeeld van de brugfunctie die de sociaal werkers hebben. De scholen ervaren het als erg prettig dat de sociaal werker aanwezig kan zijn bij de kind-gesprekken.
Naast de meerwaarde zijn ook de verbeterpunten bevraagd. Hierin kwam naar voren dat de zichtbaarheid van de sociaal werker verbeterd kan worden. Doordat de sociaal werker gemiddeld 1 keer per twee weken aanwezig is, weten met name de ouders de sociaal werker nog moeilijk te vinden. Hierbij wordt benoemd dat dit een taak is voor zowel de school als de sociaal werker. Zo kan school de sociaal werker uitnodigen voor een ouderavond. Verder wordt aangegeven dat leerkrachten of intern begeleiders zich bezwaard voelen om contact op te nemen met de sociaal werker buiten de spreekuren om. Daarbij geven ze aan dat ze wel weten dat dit kan, en het gebeurt ook wel gewoon. Wij stimuleren ook dat er contact met ons op genomen wordt buiten de spreekuren. Wellicht maakt meer aanwezigheid deze drempel lager.
Ik ben blij dat je wekelijks bij ons op school bent en vind het een enorme aanvulling voor kinderen. Ik denk dat we in de toekomst steeds meer deze ondersteuning nodig hebben en er gebruik van gaan en blijven maken. Ik vind het erg fijn vind om te horen hoe jij tegen casussen aankijkt en hoe je er mee omgaat.
Een uur per week is een mooie intentie, maar het zet geen zoden aan de dijk. De sociaal werker is daardoor te weinig op school om echt contact op te bouwen met leerlingen, ouders en leerkrachten. Dat zorgt ervoor dat mensen de weg naar de sociaal werker niet kennen.
Kansen
Vanuit het sociaal werk op school zien we mogelijkheden tot verbetering. Zo zien nog niet alle scholen de kansen van het sociaal werk. Dit kan ook te maken hebben met de wijk waarin de school staat, niet in elke wijk en op elke school in de problematiek hetzelfde. Daarnaast kan zichtbaarheid richting de ouders verbeterd kan worden. De meeste vragen komen nu vanuit de intern begeleiders en leerkrachten, we kunnen de leerkrachten handvatten geven om met ouders in gesprek te gaan over het sociaal werk op school. Als de sociaal werkers op school meer aanwezig kunnen zijn op school, vergroot dit ook direct de zichtbaarheid richting ouders en leerkrachten.
De contacten met het speciaal onderwijs zijn warm. We zijn met elkaar wel zoekende naar welke rol het sociaal werk van Welstad binnen het speciaal onderwijs kan of moet vervullen. De leerlingen komen vanuit een grotere regio en er is maatschappelijk werk op de school aanwezig. Daarnaast is er bij de kinderen vaak al hulpverlening betrokken. We zijn met elkaar in gesprek om te onderzoeken welke vragen er spelen, zo kan kan onze kennis van de sociale infrastructuur in verschillende wijken/dorpen en netwerkpartners een aanvulling zijn voor het speciaal onderwijs. Daarnaast kan mogelijk het financiënspreekuur of psycho-educatie een goede aanvulling zijn.
Toekomst
Vanuit de scholen en de sociaal werkers is er een sterke wens om de aanwezigheid van de sociaal werker verder te intensiveren. Met een gemiddelde van 1.4 uur per week is de inzet minimaal. Met een grotere aanwezigheid op de scholen kunnen ook activiteiten worden opgezet die gericht zijn op de brede sociaal emotionele ontwikkeling van de kinderen. Hierbij gaat het altijd om coproductie met de basisscholen. Daarbij kan de zichtbaarheid richting de ouders onder andere vergroot worden door aanwezigheid bij een ouderavond of het geven van een training aan ouders. Vanuit Welstad willen we inzetten op een duurzame aanwezigheid op de scholen, wat een voorwaarde is om vervolg te geven aan de inzet op scholen.
Vanaf april 2024 start een pilot op 2 scholen, vanuit de regiodeal Groningen "ieder kind telt mee", waarbij extra tijd en ruimte ontstaat om aandacht te besteden aan de relatie met het schoolteam ouders en leerlingen. De sociaal werker, zal samen met de buurtsportcoach en de ervaringsdeskundige armoede een reeks lessen aanbieden op het gebied van sociale vaardigheden, weerbaarheid, groepsdynamiek en omgaan met geld. De uitkomsten van zullen geëvalueerd worden en meegenomen worden in de plannen voor schooljaar 2024/2025.