03 Brug bouwen naar en met het zorgdomein

Het sociaal werk is ‘een bont geheel van soorten werkers, doelgroepen en methodieken’[3]. Daarin ligt de kracht. Hierdoor k­an het sociaal werk maatwerk bieden en het dagelijks functioneren van mensen breed ondersteunen. Dit brede profiel maakt het voor buitenstaanders lastig om een duidelijk beeld te vormen van het sociaal werk. Zo geven de organisaties die wij gesproken hebben aan dat hun beeld van het sociaal werk ‘diffuus’ is. Het is voor hen niet duidelijk wat het sociaal werk precies te bieden heeft en dus ook hoe mogelijke samenwerking eruit zou kunnen zien, terwijl zij wel stuk voor stuk het belang erkennen van die samenwerking met het sociaal werk. Hetzelfde geldt voor ‘de sociale basis’, iedereen erkent het belang ervan maar heeft er geen concreet beeld bij.

Daarnaast is de eigen positie van het sociaal werk onvoldoende zichtbaar. Waar staat het sociaal werk voor, waar ziet het kansen en waar wil het naartoe? Zelf heeft het sociaal werk het beste zicht op wat er speelt en wat er nodig is. Maar dat geluid wordt nog onvoldoende gehoord. Hierdoor wordt de afhankelijkheid van (soms grillige) financiers versterkt en is ook de eigen positie van het sociaal werk aan de IZA-tafels onvoldoende herkenbaar. Het sociaal werk blijft daar nog te veel in algemene termen hangen en zijn ambitie is nog weinig concreet.

Door een duidelijke focus te kiezen kan het sociaal werk gerichter te werk gaan en kan het sneller concreet worden in wat het te bieden heeft. Het sociaal werk kan hierdoor meer sturen richting maximale impact en eigen ambitie. Ook maakt dit het voor (zorg)­organisaties makkelijker om aansluiting te vinden bij het sociaal werk, bijvoorbeeld in de uitwerking van IZA/GALA/WOZO. De focus biedt een startpunt voor gesprek en samen­werking. Tegelijkertijd hoeft dit zich niet te beperken tot de gekozen focus. Uiteindelijk moet de volledige breedte van het sociaal werk benut worden.

Het naar voren schuiven van onderdelen van het sociaal werk en die in de etalage zetten is juist ook een manier voor het sociaal werk om te laten zien wat het in de brede zin doet en betekent. Het kan dienen als showcase voor de benaderingswijze van vraagstukken en daarmee zijn kracht demonstreren. 

De meerwaarde van het sociaal werk staat niet ter discussie en wordt erkend door de verschillende organisaties die wij gesproken hebben. Wel is de meerwaarde nog onvoldoende zichtbaar en concreet voor derden. Het sociaal werk kan zijn sterke verhaal nog onvoldoende onderbouwen met gerealiseerde resultaten en impact. Ook maakt dit het lastiger om tot samenwerking te komen; daarvoor moet je goed van elkaar weten wat je wel en niet kunt bieden.

Aan de ene kant is onderbouwing van de meerwaarde van het sociaal werk al aanwezig. Dit gaat om informatie die ligt bij:

• de sociaal werk organisaties – Daar ligt al waardevolle informatie over behaalde resultaten, maar dit wordt niet of beperkt naar buiten gebracht.
• de sociaal werkers – Zij bezitten informatie over wat er achter die resultaten zit. In hun werk doen zij waardevolle ervaringskennis op doordat zij methodisch werken, continue reflecteren en waar nodig hun activiteiten bijstellen[4]. In die ervaringskennis en manier van werken is de meerwaarde van het sociaal werk terug te zien, maar dat wordt nog onvoldoende opgehaald en gedeeld.

Als het sociaal werk tot een praktische toepassing komt van de Kennis- en Onderzoeks­agenda Sociaal Werk en zijn meerwaarde beter zichtbaar wordt kan het sociaal werk:

• Een sterk, eigen verhaal neerzetten – De eigen positie kan beter onderbouwd worden als de meerwaarde zichtbaar is. Ook kan dit het sociaal werk helpen bepalen waar het eigen verhaal over moet gaan, doordat het nog scherper zicht krijgt op waar de eigen kracht ligt en waar het de meeste impact kan realiseren.
• Makkelijker tot samenwerking komen – Als beter duidelijk is wat het sociaal werk te bieden heeft (en wat niet) wordt het makkelijker om mogelijkheden voor samenwerking te zien en vorm te geven.
• Het proces van leren en verbeteren ondersteunen in gerealiseerde samenwerking – Hoe de samenwerking eruit moet zien moet al doende geleerd worden. Daarvoor is het belangrijk om zicht te hebben op de meerwaarde die gerealiseerd is (of niet). 
• De eigen ontwikkeling van de sector ondersteunen – Ook buiten samenwerking om kan zicht op de gerealiseerde meerwaarde het proces van leren en verbeteren ondersteunen. 

Het sociaal werk is voornamelijk gericht op de lokale situatie, daar ligt ook zijn kracht. Het zet vooral in op ‘couleur locale’ en de verbindingen met dorpen, wijken en buurten. Deze lokale kracht van de sector is tegelijkertijd ook een zwakte, als het gaat om de ambities richting het zorgdomein. Uit de gesprekken horen we terug dat het lastig is om ‘het sociaal werk’ aan tafel te krijgen. De inbreng vanuit het sociaal werk aan de verschillende overlegtafels is versnipperd en lijkt nu persoonsafhankelijk. De verbinding tussen de inbreng van die personen met de keuzes en kracht van de sector als geheel ontbreekt.

  Daardoor ontbreekt momenteel een sterk en eenduidig, inhoudelijk consistent verhaal richting de regionale betrokkenen vanuit de zorgsector. Juist omdat de zorg landelijk en regionaal vaak wel sterk is georganiseerd, verzwakt dit de positie van het sociaal werk. De verbinding tussen de inbreng aan de regionale tafels en de impact die in wijken en buurten wordt gerealiseerd, ontbreekt mede omdat er ruimte is voor lokale inkleuring en keuzes. Dit verzwakt de positie van het sociaal werk bij de regie over de ontwikkelingen.

Met sectorale vertegenwoordiging kan het sociaal werk bereiken dat er meer rekening gehouden wordt met de impact die het sociaal werk als geheel heeft in relatie tot de doelen van de landelijke akkoorden. Als de verschillende inbrengers vanuit sociaal werk meer vanuit een gedeeld en sectoraal beeld handelen, wordt de positie van het sociaal werk als geheel (veel) sterker. De verwachtingen met betrekking tot de bijdragen van de sector, worden veel meer leidend bij die gesprekken. Daarmee kan elke individuele vertegenwoordiger profiteren van en bijdragen aan de positie van de sector als geheel.

Momenteel is het zo dat sociaal werk organisaties hoofdzakelijk bekostigd worden door gemeenten, dat deze bekostiging veelal kort-cyclisch is en verlenging daarvan onzeker is. Daarbij horen doorgaans beleidsmatige keuzes van gemeenten die operationeel van karakter zijn en vooral op input/output zijn gericht, en minder op impact. Veel aandacht van sociaal werk organisaties gaat daarom uit naar het voldoen aan de voorwaarden van de kort-cyclische bekostiging (operationeel, actiegericht, verantwoorden op aantallen bijeenkomsten, deelnemers, et cetera). Volgend jaar is vorig jaar, plus of min een beetje. Daardoor is de ruimte om gericht te werken aan maatschappelijke impact gering. Dit draagt er ook toe bij dat er weinig andere financiers dan gemeenten beschikbaar zijn.

Als het sociaal werk meer vanuit lange(re) termijn strategieën gaat handelen kan het zijn bijdrage en de impact daarvan vergroten. Het kan daarmee op z’n minst duidelijk maken dat het werken aan maatschappelijke impact, zoals gevraagd wordt vanuit IZA, GALA en WOZO, niet in één jaar te realiseren is. Het sociaal werk dwingt zichzelf, zijn financiers en de belangrijkste relaties in het netwerk, daarmee tot het toewerken naar meerjarige afspraken en het benoemen van (tussen)resultaten die uiteindelijke de benodigde impact gaan leveren. Daarmee wordt naar de financiers duidelijk dat IZA, GALA en WOZO leiden tot heroverweging van de bekostiging van sociaal werk.

Het sociaal werk kan daardoor meer gericht gaan nadenken over de benodigde randvoorwaarden om tot de beoogde impact te komen, bijvoorbeeld in termen van personeel, interventies en relaties. Het methodisch handelen komt daarmee meer centraal te staan. Dit lijkt een belangrijke voorwaarde voor de duurzame bijdragen aan de transformatie van de zorg op langere termijn. Als dit slaagt dan volgt het geld de benodigde inzet. Nu is dat vaak andersom; eerst de subsidie, dan de mensen. 

Met een meer strategische aanpak en een meerjarige bekostiging kan sociaal werk:

• Een duurzame en consistente partner worden bij de domeinoverstijgende samenwerking in de zorg.
• Toewerken naar zichtbare impact voor kwetsbare groepen in de bevolking, en daarmee bijdragen aan het oplossen van het zorginfarct.Draagvlak creëren voor het invullen van de benodigde randvoorwaarden voor die essentiële bijdrage.