02 Preventie: het versterken van de sociale basis

Focus op preventie is een manier om de omslag van zorg naar gezondheid te maken. Hiervoor is een stevige sociale basis nodig.

In het beleidskader is de sociale basis omschreven als het geheel aan vrij toegankelijke voorzieningen en initiatieven in de wijk of het dorp, zoals scholen, bibliotheken, sportmogelijkheden, consultatiebureaus en buurthuizen waar inwoners makkelijk naartoe kunnen, waar zorg- en ondersteuningsvragen van mensen worden gezien en opgelost, mensen contact met elkaar hebben en er toegang is tot laagdrempelige ondersteuning. Er dient een goede sociale basis voor iedereen in stand gehouden te worden om zo een gevarieerd aanbod aan activiteiten te ondersteunen en zelf- en samenredzaamheid te faciliteren.[8]

Van een sterke sociale basis gaat een preventieve werking uit. Preventief werken is gericht op het voorkomen van problemen, beginnende problemen in goede banen te leiden en voorkomen dat problemen terugkomen. Preventief werken begint bij (groepen) inwoners en de sociale omstandigheden waarin zij leven. Want sociale omstandigheden kunnen leiden tot chronische stress en gezondheidsproblemen. Denk bijvoorbeeld aan armoede of schulden, het niet hebben van werk, wonen in een slechte woning of buurt, mantelzorg, gevoelens van eenzaamheid en uitsluiting of (meestal) een combinatie van factoren. [10] Preventief werken kan gericht zijn op alle inwoners. Voor iedereen, ook zónder bekende risicofactor(en) of probleem. Preventief werken kan zich richten op een doelgroep of gebieden met een verhoogd risico. Preventie kan zowel collectief als individueel/per huishouden worden ingezet.

Preventief werken waarbij ingezet wordt op collectieve interventies, helpt inwoners om het sociaal netwerk te vergroten, versterkt onderlinge zorgzaamheid, stimuleert structuur en persoonlijke ontwikkeling als ook competenties van mensen. Daarbij komt dat veel inwoners de voorkeur geven aan een collectief in plaats van individueel aanbod, omdat problemen op die manier niet geïndividualiseerd, maar juist genormaliseerd worden. [11]

Er zijn drie vormen van preventie te onderscheiden waar het sociaal werk zich op richt.

1. Primaire preventie
Primaire preventie gaat over het voorkomen dat er problemen bij niet-hulpbehoevende inwoners ontstaan. De interventies zijn gericht op het versterken van beschermende factoren, als er nog niets aan de hand is. Preventieve interventies richten zich op het voorkomen van sociale problemen nog voordat deze zich hebben ontwikkeld.

Daarbij is het belangrijk om aandacht te hebben voor het versterken van krachten en mogelijkheden. Dus niet de focus te leggen op klachten en risico’s op ziekte. Maar het accent te leggen op de mensen zelf, op hun veerkracht en wat hun leven betekenisvol maakt (positieve gezondheid).

Collectieve activiteiten in buurten en wijken, zoals bewonersinitiatieven, huiskamers, en outreachend jongerenwerk dragen hier in grote mate aan bij.

2. Secundaire preventie
Secundaire preventie speelt in situaties waar al signalen en risicofactoren aanwezig zijn. Interventies zijn gericht op risicogroepen en beogen kleine behapbare problemen of signalen op te vangen zodat deze niet verergeren. Zo worden risicofactoren verminderd of gestabiliseerd. Het gaat er om risicogroepen in een gebied tijdig in beeld te krijgen. Ook life-events brengen risico’s met zich mee. Denk bijvoorbeeld aan een scheiding, ontslag, maar ook het krijgen van een kind, mantelzorger worden of verhuizen. Interventies kunnen individueel of groepsgericht worden ingezet, al dan niet gekoppeld aan formele (geïndiceerde) zorg of ondersteuning.

In te zetten interventies kunnen zijn: het bijeenbrengen van moeders die met elkaar ervaringen delen over opvoeden, zoals bijvoorbeeld de interculturele moedergroepen. Ondersteuning van gezinnen bij het tegengaan van schulden, het verbinden van vrijwilligers aan mensen die moeite hebben met het op orde houden van hun administratie en financiën etc. Ook de interventies Movements en Moeders van Emmen zijn voorbeelden van secundaire preventie.

3. Tertiaire preventie
Tertiaire preventie gaat over situaties waar er al problemen bij inwoners zijn en waarin je herhaling, terugval of erger wilt voorkomen. Hierbij is het belangrijk om goed zicht te krijgen op vraagstukken van huishoudens of individuen die al spelen én die sluimeren. Het is tevens belangrijk om de samenhang tussen de problemen op de verschillende leefgebieden te overzien. Dit geldt ook voor intergenerationele overdracht. Voor de inwoner is het van belang dat de beroepskracht naast hem staat, goed luistert en de inwoner steunt om eigen doelen en perspectief te benoemen. Het betrekken van het sociaal netwerk is hierbij van belang, omdat zij er zijn als de beroepskracht weer vertrekt.

Vormen van tertiaire preventie zijn onder andere het inzetten van waakvlamcontact; laagdrempelig minder frequent contact onderhouden met de inwoner. Eventueel via het inzetten van bemoeizorg. Voorbeelden van tertiaire preventie zijn ‘nazorg’ na schuldenbewind, gezinscoaches en laagfrequente ondersteuning aan inwoners die een steuntje in de rug nodig hebben.  

In het overzicht van interventies in hoofdstuk 4 zijn alle interventies van Sedna gekoppeld aan de vormen van preventie. 

De sociale basis gaat over iemands sociale netwerk, de gemeenschap waarin mensen leven, organisaties in de directe leefomgeving en de verbinding daartussen. Want sterke netwerken, waarin mensen elkaar steunen, bieden veerkracht en vitaliteit om mogelijke problemen voor te zijn en uitdagingen aan te kunnen. Een goede verbinding tussen de (informele) sociale basis en (formele) domeinen zoals het onderwijs, (specialistische) zorg en het fysieke domein is belangrijk. [12]

Het nader bekijken van de sociale basis helpt bij het kunnen maken van keuzes in en het sturen op het versterken van de sociale basis.

De sociale basis is te definiëren in een drietal, met elkaar verbonden, sferen:

• Persoonlijke sociale basis; de inwoner en diens sociale netwerk (persoonlijke sociale basis);
• Gemeenschappelijke sociale basis; groepen, verenigingen, clubs en inwonerinitiatieven en andere contacten van inwoners onder elkaar gericht op verbondenheid en samenredzaamheid. Inwoners worden lid van formele netwerken (zoals verenigingen, clubs) en nemen deel aan informele verbanden en zetten zich daar zowel incidenteel als structureel vrijwillig in;
• Institutionele sociale basis; basisvoorzieningen waar alle inwoners laagdrempelig gebruik van kunnen maken, zoals accommodaties om samen te komen, buurthuizen, bibliotheken en verenigingsgebouwen. Ook de inrichting van de openbare ruimte doet ertoe, evenals collectieve voorzieningen waar alle inwoners (zonder indicatie) een beroep op kunnen doen, zoals vrijwilligerssteunpunten, mantelzorgondersteuning, consultatiebureaus, eerstelijnszorg en sociaal werkers. [13] 

De pedagogische kracht van wijken en dorpen
Het versterken van de sociale basis gaat over het omzien naar elkaar in wijken, buurten en dorpen. Over elkaar ontmoeten en ondersteunen, ontplooien en ontspannen, informele en formele activiteiten en voorzieningen gericht op het kunnen leiden van het leven met eigen regie en een netwerk vanuit die basis. [14]

Met het versterken van de pedagogische kracht van wijken en dorpen wordt specifiek het versterken van de steun aan kinderen en jongeren en hun gezin bedoeld, via sociale netwerken en algemene voorzieningen. Dit zorgt voor een basis voor beschermende factoren. Die bijdragen aan een positieve ontwikkeling van jeugdigen en tegenwicht bieden aan risico’s waaraan ze worden blootgesteld.

De school heeft ook een sociaal maatschappelijke rol. De school is verbonden aan kind en gezin en vormt een centrale plek in de wijk, buurt of dorp. Sedna maakt gebruik van de school (het onderwijs) als vindplaats én verbindplaats. Sedna is hier zichtbaar en laagdrempelig aanwezig.

Waakzaam zijn voor eenzijdige benadering van de sociale basis
De verwachtingen van de sociale basis kunnen hoog zijn. De professionele zorg staat onder grote druk door grote toename van zorgvragen en de (dubbele) vergrijzing. Er is een tekort aan uitvoerende medewerkers in de zorg. Mede daardoor wordt er een beroep gedaan op informele zorg; inwoners die elkaar ondersteunen. De gemeenschap als steun voor de gezondheidszorg.

Het is goed om waakzaam te zijn voor deze eenzijdige, instrumentele benadering van de sociale basis. Zodat de huidige druk die er nu bij de zorg is, niet wordt afgewenteld op de sociale basis en Sedna. Sterke gemeenschappen waarin burgers elkaar kennen, begrip hebben voor elkaar, naar elkaar omzien en elkaar helpen, zijn een voorwaarde voor inwoners die voor elkaar willen en kunnen zorgen.

Inzet op preventie en het versterken van de sociale basis is de primaire taak van het sociaal werk. Sedna is de grootste, door de gemeente gefinancierde, organisatie die actief is in de sociale basis, voor alle leeftijdsgroepen, in alle dorpen en wijken. Sedna is niet de enige organisatie die zich inzet voor de sociale basis. Samen met andere partijen wordt gewerkt aan een krachtige sociale basis, zoals o.a. Facet, buurtsportcoaches, jeugdgezondheidszorg en andere (vrijwilligers)organisaties en initiatieven. Sedna is ook een verbindende schakel naar organisaties in andere domeinen, die actief zijn in de sociale basis, zoals het onderwijs, woningcorporaties en (geïndiceerde) zorg.

De missie, impact en werkwijze van het sociaal werk binnen het sociaal domein is: “Wij geloven erin dat ieder mens meetelt en vanuit diens eigen talenten mee kan doen aan onze samenleving. Vanuit deze overtuiging dragen wij bij aan een samenleving waarin wij werken aan verbinding, veerkracht, veiligheid en bestaanszekerheid in leefbare buurten. Onze unieke werkwijze resulteert in gemeenschappen van mensen die zichzelf kennen, handelen vanuit hun eigen kracht, elkaar helpen en minder afhankelijk zijn van (zorg)instanties en geïndiceerde voorzieningen. Zie bijlage 1. 

Sociaal werkers bevorderen het sociaal functioneren en sociaal welbevinden van mensen. Ze werken aan de sociale kwaliteit van de samenleving en het versterken van de sociale basis. Sociaal werkers zijn sleutelpersonen bij het voorkomen, verminderen en oplossen van sociale vraagstukken, zoals armoede, eenzaamheid, uitsluiting en maatschappelijke spanningen. [16]

Sociaal werkers dragen eraan bij dat mensen prettig kunnen leven in hun sociale omgeving zoals het gezin en de buurt, en dat iedereen kan meedoen in de samenleving. Ze brengen de (individuele of collectieve) hulpvraag of het probleem in kaart en komen met passende oplossingen. Daarbij gaat het niet alleen om het oplossen van problematische situaties. De behoefte van inwoners kan ook anders zijn, zoals (kortdurende) praktische begeleiding. Soms willen inwoners 'slechts’ dat hun zorgen of frustraties erkend worden. Of is er, bij tegenslag of na verlies, behoefte aan een luisterend oor en emotionele steun, wat bijdraagt aan hun welbevinden, en beter leren omgaan met de bestaande situatie.

Sociaal werkers opereren niet alleen, maar samen met de mensen die het betreft en hun netwerk, en met andere beroepskrachten en vrijwilligers. Met een goed gesprek of een activiteit richten sociaal werkers zich op buurtgevoel, verbinding met anderen, meedoen, ontstressen en normaliseren. Zo wordt voorkomen dat beginnende problemen leiden tot een neerwaartse spiraal.

Sociaal werkers werken met en voor verschillende mensen, bijvoorbeeld mensen met een kwetsbare financiële positie of (dreigende) schulden, dak- en thuislozen, vluchtelingen, (ex-)gedetineerden, ouders met opvoedingsvragen, kinderen met gedragsproblemen, mensen met psychische problemen en mensen met een beperking of gezondheidsproblemen. Vraagstukken waar sociaal werkers mee te maken hebben, raken alle onderdelen van het dagelijks leven. Denk hierbij aan sociale ontmoetingen, onderwijs, opvoeding, werk, financiën, relaties, gezondheid, wonen, bewegen, zingeving, cultuur en veiligheid. Present zijn in de wijken is belangrijk (laagdrempelig, dichtbij, vanuit vertrouwen) zowel voor de inwoner als voor andere organisaties. Zo ontwikkelen medewerkers een begrip van de specifieke behoeften en uitdagingen in de wijk. Dit stelt ze in staat om maatwerk te leveren en programma’s te ontwikkelen, die nauw aansluiten bij de wijk/buurt. [17]

Het volgende overzicht geeft een uitwerking weer van het beleidskader van de gemeente Emmen en de bijdrage van een Sociaal Werk organisatie hierin.