Zien, horen, blijven
sociaal werkers aan de voorkant van ondermijning
Zien, horen, blijven: sociaal werkers aan de voorkant van ondermijning
In 2024 was ondermijning volop in het nieuws. Van drugsgeweld in woonwijken tot jongeren die geronseld worden voor criminele klusjes. Van digitale oplichting tot zorgfraude. We zagen hoe kwetsbare mensen – vaak buiten het zicht van instanties – slachtoffer werden van uitbuiting, intimidatie of radicalisering. Wat duidelijk werd: ondermijning is niet alleen een veiligheidsvraagstuk. Het is óók een sociaal-maatschappelijk probleem, waarbij vertrouwen in de maatschappij -of juist een gebrek daaraan- van grote invloed heeft. Reden genoeg om te onderzoeken wat de rol van sociaal werk hierin is. In 2024 zette Tintengroep er op in hierover kennis op te doen. Hoe dragen we bij aan het tegengaan van dit maatschappelijke probleem? Waar liggen kansen en grenzen? Met wie werken we samen?
Maatschappelijk onbehagen: sociaal werk kent de signalen
In buurten waar mensen zich buitengesloten voelen, ontstaan gevoelens van wantrouwen en frustratie. Jongeren die de effecten op hun toekomst nog niet overzien, laten zich verleiden om pakketjes rond te brengen voor snel geld. Mensen met financiële problemen raken in de greep van criminelen. Als het schuurt in de samenleving, staan sociaal werkers dichtbij. Ze zien het als mensen afhaken, signaleren spanningen in buurten en hebben het vertrouwen van bewoners.
Onderzoek bevestigt dit: sociaal werkers zijn vaak de laatsten die nog binnenkomen bij mensen die niemand anders meer vertrouwen. Ze spreken de taal van de buurt en begrijpen wat er onder de oppervlakte leeft.
Caspar van der Berg leidde het onderzoek naar de rol van sociaal werk bij het tegengaan van maatschappelijk onbehagen. Dit onderzoek werd in opdracht van Tintengroep uitgevoerd door de Thorbecke Academie en Rijksuniversiteit Groningen.
"Als je maatschappelijk onbehagen beter wilt begrijpen, dan is sociaal werk een belangrijk domein om naar te kijken. We hebben ongelofelijk veel voorbeelden gevonden van hoe je sociaal werk in kan zetten om mensen te versterken"
Onderzoek maatschappelijk onbehagen: sociaal werk als antwoord op wantrouwen
Veel mensen voelen zich niet gehoord of begrepen. Dit kan uitmonden in wantrouwen en in sommige gevallen zelfs in ondermijning. Sociaal werk kan hier een krachtige tegenkracht zijn.
Belangrijkste aanbevelingen uit dit onderzoek:
- Zie sociaal werk als structurele aanpak van onbehagen, niet als tijdelijke ‘pleister’.
- Investeer in bestaanszekerheid en nabijheid. Sociaal werkers bieden praktische steun én erkenning.
- Verzamel en deel goede voorbeelden. Laat zien hoe sociaal werk het verschil maakt.
- Ondersteun sociaal werkers met reflectie en kennis. Zeker als het gaat om gevoelige thema’s als wantrouwen, uitsluiting of radicalisering.
- Werk domeinoverstijgend. Zoek de verbinding met zorg, veiligheid en welzijn – en durf buiten de lijntjes te kleuren.
Maatschappelijk onbehagen en de rol van sociaal werk. Sociaal werk als ondersteuning aan een vitale democratie. Prof. Dr. Caspar v.d Berg, dr. Bart-Jan Heine & Ingeborg Veldkamp, MSc. Thorbecke Academie & Rijksuniversiteit Groningen
Ondermijning: sociaal werk begint bij de wortel
Ondermijning lijkt een ‘groot’ probleem, maar begint vaak klein. Bij mensen die niet gezien of gehoord worden. Bij systemen die ze niet begrijpen. Sociaal werkers zijn overal in de wijk en zien hoe het fout kan gaan. Zij helpen voorkomen dat mensen verder afglijden.
"Als politie sta ik altijd aan de achterkant van het vraagstuk. Als het al misgaat, als er al problemen zijn. En wat is het mooi? Als we vanuit maatschappelijk werk eigenlijk kunnen werken aan die sociale weerbaarheid. Dat mensen zodanig sterk zijn dat ze niet de neiging hebben om in de criminaliteit te stappen."
Die preventieve rol van sociaal werkers is cruciaal. Ze bouwen aan vertrouwen, aan gemeenschappen waarin mensen zich gezien en gesteund voelen. Dat lukt alleen als ze de tijd krijgen om langdurig in een wijk aanwezig te zijn, ondersteund worden met kennis over ondermijning en kunnen samenwerken met andere organisaties zonder hun onafhankelijke positie te verliezen.
"Als je als sociaal werk een rol wil spelen in het voorkomen van ondermijning, focus je dan niet op het individu, maar focus je op de omgeving."
Hoe kan sociaal werk een rol spelen in het voorkomen van ondermijning? De onderzoekers concluderen dat sociaal werk cruciaal is in het vroegtijdig herkennen van signalen én in het versterken van de sociale basis in buurten.
Belangrijkste aanbevelingen uit dit onderzoek:
- Geef sociaal werkers de tijd om aanwezig te zijn in de wijk. Vertrouwen ontstaat niet van de ene op de andere dag.
- Verbind sociaal werk met veiligheidsoverleggen, zoals wijktafels en integrale casuïstiekbesprekingen.
- Laat sociaal werkers hun onafhankelijkheid behouden. Dat maakt hen betrouwbaar voor bewoners.
- Bied ruimte voor professionele afweging. Signalen delen is nooit zwart-wit – geef sociaal werkers de ruimte om hierin zorgvuldig te handelen.
- Zorg voor scholing en ondersteuning. Bijvoorbeeld over hoe je ondermijnende signalen herkent en bespreekbaar maakt.
Onder de radar: over de belangrijke rol van de sociaal werker in de strijd tegen ondermijning. Niko Struiksma, Avelien Haan-Kamminga, Chrisitan Boxum, Jeanne Cazemier, Marieke Diekema en Joyce Kerstens Thorbecke Academie en Profacto, 2024
Samen bouwen aan weerbare wijken
Ondermijning aanpakken lukt niet alleen. Het vraagt om samenwerking tussen sociaal werk, gemeenten, scholen, politie en zorg. En om respect voor elkaars rol. Sociaal werkers zijn geen verlengstuk van de handhaving – juist hun onafhankelijke positie maakt hen effectief.
"We investeren in vertrouwen. Dat is geen project van een half jaar, maar een werk van lange adem. Dáár moet ruimte voor zijn, ook in beleid."
Wat doet Tintengroep met deze adviezen?
De uitkomsten van beide onderzoeken onderstrepen de waarde van sociaal werk bij het voorkomen van ondermijning en het verminderen van maatschappelijk onbehagen. Tintengroep gaat hier actief mee aan de slag. Concreet betekent dit dat we:
- ons actief inzetten om een bijdrage te leveren aan de lokale veiligheidsaanpakken, met behoud van onze onafhankelijke rol;
- trainingsaanbod ontwikkelen voor onze medewerkers over het herkennen van ondermijning, morele afwegingen en samenwerking met andere domeinen;
- en praktijkkennis actief delen binnen en buiten de organisatie, zodat we van elkaar blijven leren.
Zo bouwen we aan buurten waar mensen zich gezien en gehoord voelen – en waarin ondermijnende invloeden minder kans krijgen.
Als niemand anders meer binnenkomt, dan zijn wij er nog